چندي پيش توسط کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان خراسان جنوبی، کارگاه آموزشی عروسک سازی در بیرجند برگزار شد.
فرصت خوبی بدست داد تا با ˈبهناز مهدی خواهˈ مدرس این کارگاه آموزشی در خصوص وضعیت عروسک سازی در ایران و جایگاه عروسک های ایرانی به عنوان شخصیت های هویت ساز آیندگان این مرز و بوم، صحبتی داشته باشم.
او كه هم اكنون مدرس نمایشگر عروسکی و سرپرست گروه خیمه شب بازی مبارک مي باشد، معتقد است: یکی از روش های نفوذ فرهنگی و جنگ نرم در ایران، نفوذ عروسک باربی به بهای نابودی هویت عروسک های ایرانی نظیر "دارا و سارا" و "مبارک" می باشد که این هشدار بزرگی به برنامه ریزان فرهنگی کشور است.
مهدی خواه مي افزايد: "برنامه ریزی" و "جامعه نگری" دو مولفه مهمی است که سازندگان عروسک باربی به کار گرفتند تا بتوانند محصول فرهنگی خود را به تمام دنیا تسری بدهند.
به گفته وی: از سوی دیگر ایجاد "خلاء فرهنگی" و عرضه آن با "قیمت ارزان" در کشور میزبان نیز، موجب شد تا بسیاری از مردم در سراسر جهان از این پدیده نوظهور استقبال کنند که البته در ایران نیز متاسفانه این پدیده فرهنگی در قالب یک جنگ نرم برنامه ریزی شده، جای خود را در سبد فرهنگی خانواده های ایرانی باز کرد.
مهدی خواه مي گويد: این در حالی است که در طراحی عروسک های دارا و سارا، نه تنها این ظرافت ها به کار گرفته نشد، بلکه طراحان آن سعی کرده اند در این سال ها تنها با پوشاندن لباس اقوام و طوایف ایرانی، به این دو هویت ایرانی ببخشند.
وی مي افزايد: البته یک سال نیم است که حوزه هنری کشور با به کارگیری گروهی از هنرمندان و استادان دانشگاه در رشته های مختلف مرتبط با عروسک سازی، روانشناسی و رشته های مختلف مرتبط با کودک، در حال انجام کارهای پژوهشی هستند تا عروسک جدیدی با هویت ایرانی به بازار عرضه کنند.
مهدی خواه با بیان اینکه از من نیز دعوت به عمل آمده تا دیدگاه های خود را مطرح کنم، گفت: آن طور که دست اندرکاران این پروژه اعلام کرده اند، قرار است ابتدا به تصویرگری عروسک مورد نظر خود به پردازند و چنانچه با استقبال مواجه شد، به تولید آن مبادرت کنند و این یعنی انجام یک کار اصولی و حساب شده که اگر به همین شیوه به حرکت خود ادامه دهند، بعید می دانم عروسک حوزه هنری به سرنوشت دارا و سارا دچار شود.
وی در بخش دیگری از مورد بی مهری قرار گرفتن عروسک ملی مبارک از سوی برخی متولیان فرهنگی کشور انتقاد کرد و گفت: بهتر است نگاه ها و سلیقه های سیاسی را حداقل در بخش فرهنگ و هنر کودکان کنار گذاشت.
به اعتقاد مهدی خواه: هر از چند گاهی از گوشه و کنار صدایی می شنویم که چرا عروسک های ایرانی مثل مبارک در دنیا جایی برای خود باز نکرده اند، اما ایجا این سووال پیش می آید که چرا حداقل در تهران که برای ژانرهای مختلف نمایشی سالن های خاص در نظر گرفته شده است، اما برای خیمه شب بازی که یکی از نمایش های آیینی ما می باشد، سالن خاصی در نظر گرفته نشده است؟
وی مي گويد: 12 سال است به عنوان نخستین زن خیمه شب باز و سرپرست گروه خیمه شب بازی مبارک، کارم را البته با هزاران مشکلات و سنگ اندازی های سلیقه ای آغاز کردم و در مقابل با حمایت های مسوولان تاکنون در شهرهای مختلف ایران و حتی به عنوان نماینده جمهوری اسلامی ايران در کشورهای فرانسه، ایتالیا، سوریه، لبنان، اردن، چک، هندوستان و ترکیه و در فستیوال های مختلف ویژه کودکان به اجرا پرداختیم که اتفاقا موفق شدیم فرهنگ ایرانی را به جامعه جهانی معرفی کنیم.
مهدی خواه با بیان اینکه نکته جالب در این خصوص برخورد کودکان ایرانی و هندی با مقوله عروسک مبارک است، مي افزايد: زمانی که برای اجرا به برخی شهرهای ایران می رفتیم، کودکان هم وطن ما عروسک باربی را می شناختند، اما با عروسک مبارک بیگانه بودند و برایشان تازگی داشت.
وی مي گويد: در مقابل هر چند کودکان هندی از عروسک مبارک به عنوان یک پدید جدید استقبال می کردند، اما از وجود عروسک باربی بی خبر بودند و زمانی که بیشتر دقت کردیم، دیدیم در این کشور عروسک باربی نه تنها مورد استقبال قرار نگرفته بلکه اولویت نخست برای کودکان هندی همان عروسک ها و تیپ های شخصیتی برگرفته از فرهنگ خودشان است.
مهدی خواه در ادامه به تاریخ عروسک مبارک اشاره کرد و گفت: هر چند خواستگاه اجتماعی عروسک مبارک به درستی مشخص نیست و برخی آن را از هند، چین و یا ترکیه می دانند، اما واقعیت آن است که این عروسک خیلی زود موفق شد با انگاره های فرهنگی و اجتماعی ایران خود را وفق دهد و حتی در دوران صفویه آرام آرام وارد دربار شد، به گونه ای که مبارک تنها شخصیتی بود که اجازه داشت شاه را با واژه "پدرسوخته" خطاب کند.
وی افزود: کم کم مبارک به ایده آل مردم ایران تبدیل شد و خنده های بلند حاکمان، تداعی گر تلخی رفتارشان بود، اما چون از زبان غلامی سیاه و شیرین عقل بیان می شد، حساسیت برنگیز نبود، به شکلی که حتی پای ثابت برنامه لحظه سال تحویل تلویزیون ملی نیز شده بود.
به گفته مهدی خواه: اما امروز از سوی برخی شخصیت مبارک مورد انتقاد است و حتی به من پیشنهاد شده بود با تغییر رنگ لباس و سفیدی صورت مبارک در رسانه ملی نیز برنامه اجرا کنم که پاسخم منفی بود زيرا:
شير بي يال و دم اشكم كه ديد اين چنين شيري خدا كي آفريد؟
درباره من و تاج دولت: